10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: Dünden Bugüne
Dünden Bugüne temasında metinler tarihsel ve kültürel bağlamlarıyla karşılaştırılır. Dönemi bilmek yararlıdır; fakat yorumun dayanağı yine metindeki kanıttır.
Nasıl çalışmalı?
Metindeki değişim ve süreklilik izlerini belirleyin. Yazar, anlatıcı ve dönem koşulları hakkında verilen bilgileri birbirinin yerine kullanmayın.
Hazır örneklerin kapsamı
Seçilen soruların ilişkili olduğu hedefler: “Dünden Bugüne” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme / “Dünden Bugüne” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme Bu hedeflerin bütün uygulama ve performans boyutları bu örneklerle ölçülmez.
İlgili kazanımlar
- TDE1.1 “Dünden Bugüne” temasında ele alınan metinlerde dinleme/izlemeyi yönetebilme
- TDE1.2 “Dünden Bugüne” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
- TDE1.3 “Dünden Bugüne” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
- TDE1.4 “Dünden Bugüne” temasında ele alınan metinlere yönelik dinleme/izleme sürecini değerlendirebilme
- TDE2.1 “Dünden Bugüne” temasında ele alınan metinlerde okumayı yönetebilme
- TDE2.2 “Dünden Bugüne” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
- TDE2.3 “Dünden Bugüne” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
- TDE2.4 “Dünden Bugüne” temasında ele alınan metinlere yönelik okuma sürecini değerlendirebilme
- TDE3.1 Türk destanlarıyla ilgili hazırladığı konuşmasında konuşmayı yönetebilme
- TDE3.2 Türk destanlarıyla ilgili hazırladığı konuşmasında türe özgü içerik oluşturabilme
- TDE3.3 Türk destanlarıyla ilgili hazırladığı konuşmasında kural uygulayabilme
- TDE3.4 Türk destanlarıyla ilgili hazırladığı konuşmasına yönelik süreci değerlendirebilme
- TDE4.1 Fabl türünün özelliklerine uygun olarak oluşturduğu metinlerde yazmayı yönetebilme
- TDE4.2 Fabl türünün özelliklerine uygun olarak oluşturduğu metinlerde içerik oluşturabilme
- TDE4.3 Fabl türünün özelliklerine uygun olarak oluşturduğu metinlerde kural uygulayabilme
- TDE4.4 Fabl türünün özelliklerine uygun olarak oluşturduğu metinlere yönelik yazma sürecini değerlendirebilme
Çözümlü örnekler
Örnek 1
Bu sorudaki kişiler, topluluklar ve olaylar kurmacadır. Üç hayalî destanın oluşum kayıtları:
I. Şair Ece, kıyı halkının kuraklık sırasındaki dayanışması üzerine bir destanı ilk kez kendi planıyla yazar. Önceden kuşaklarca dolaşmış destan anlatılarını derlemez.
II. Kıyı halkı arasında kuraklık sonrasındaki dayanışmaya ilişkin destan anlatıları 5 kuşak boyunca sözlü aktarılır. Farklı anlatıcılar yeni parçalar ekler. Derleyici Ada, bu birikimi sonradan yazıya geçirir; yeni bir destan tasarlamaz.
III. Ova topluluğu arasında uzun göç sonrasındaki dayanışmaya ilişkin destan anlatıları 6 kuşak boyunca sözlü aktarılır. Farklı anlatıcılar yeni parçalar ekler. Derleyici Selin, bu birikimi sonradan yazıya geçirir; yeni bir destan tasarlamaz.
Oluşum yollarına göre bu üç destan sırasıyla hangi gruptadır?
- A)Yapma / Doğal / Yapma
- B)Yapma / Yapma / Doğal
- C)Yapma / Yapma / Yapma
- D)Yapma / Doğal / Doğal
- E)Doğal / Doğal / Doğal
Çözümü ve cevabı göster
↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.
1. Adım (Metindeki kanıt ve çıkarım): Kolektif sözlü birikim ve derleme, ilk kez tek şairin planıyla yazılmadan ayrılır.
2. Adım (Metindeki kanıt ve çıkarım): Kolektif sözlü birikim ve derleme, ilk kez tek şairin planıyla yazılmadan ayrılır.
3. Adım (Metindeki kanıt ve çıkarım): Kolektif sözlü birikim ve derleme, ilk kez tek şairin planıyla yazılmadan ayrılır.
4. Adım (Metindeki kanıt ve çıkarım): Üç gerçek oluşum çözümü, I, II ve III sırasıyla birleştirilir.
Cevap
Yapma / Doğal / Doğal
Örnek 2
Özgün cümle: Ozan, metni az önce okudu.
Hedef ifade: az önce.
Hedef ifade bu cümlede anlamına göre hangi zarf türüdür?
- A)Yer-yön zarfı
- B)Miktar zarfı
- C)Soru zarfı
- D)Zaman zarfı
- E)Durum zarfı
Çözümü ve cevabı göster
↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.
1. Adım (Metindeki kanıt ve çıkarım): Hedef ifadenin görünen eylemi hangi yönden belirttiği saptanır.
2. Adım (Metindeki kanıt ve çıkarım): Önceki gerçek işlev, zarfın anlam alt türüyle ilişkilendirilir.
Cevap
Zaman zarfı
Örnek 3
Bu sorudaki kişiler, topluluklar ve olaylar kurmacadır. Üç hayalî destanın oluşum kayıtları:
I. Şair Ece, ova topluluğunun uzun göç sırasındaki dayanışması üzerine bir destanı ilk kez kendi planıyla yazar. Önceden kuşaklarca dolaşmış destan anlatılarını derlemez.
II. Kıyı halkı arasında büyük sel sonrasındaki dayanışmaya ilişkin destan anlatıları 4 kuşak boyunca sözlü aktarılır. Farklı anlatıcılar yeni parçalar ekler. Derleyici Deniz, bu birikimi sonradan yazıya geçirir; yeni bir destan tasarlamaz.
III. Şair Ozan, ova topluluğunun şiddetli fırtına sırasındaki dayanışması üzerine bir destanı ilk kez kendi planıyla yazar. Önceden kuşaklarca dolaşmış destan anlatılarını derlemez.
Yalnız III numaralı kayıt için doğal-yapma ayrımında belirleyici oluşum kanıtı hangisidir?
- A)Anlatıda bir topluluğun yer alması
- B)Birden çok kuşakta sözlü oluşup derlenmesi
- C)Şairin metni ilk kez kendi planıyla kurması
- D)Yazıya geçiren kişinin adının bilinmesi
- E)Olayın belirli bir yerde anılması
Çözümü ve cevabı göster
↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.
1. Adım (Metindeki kanıt ve çıkarım): İşaretli kayıttaki sözlü birikim veya ilk özgün yazım kanıtı saptanır.
2. Adım (Metindeki kanıt ve çıkarım): Genel yer veya kişi bilgisi yerine, önceki gerçek oluşum özelliği seçilir.
Cevap
Şairin metni ilk kez kendi planıyla kurması
Sık yapılan hatalar
- Dönem etiketini metnin bütün özelliklerini otomatik açıklayan bir anahtar saymak.
Uygulama ve etkinlik sınırları
Örnekler metin ve kurmaca durumlar üzerinde sınırlı okuma ve yorumlama görevleridir. Dinleme, izleme, sözlü sunum, yaratıcı yazma ve performans ürünleri bu sorularla tamamlanmış sayılmaz.