10. sınıf: Dalgalar

Dalga hareketi, bir titreşimin ortamda veya uzayda yayılmasıyla enerji taşınmasını açıklar. Periyot, frekans, dalga boyu ve yayılma sürati arasındaki ilişkiler su dalgaları ve deprem bağlamlarıyla birlikte ele alınır.

Titreşim ile yayılmayı ayırma

Periyot bir tam titreşimin süresi, frekans birim zamandaki titreşim sayısıdır. Dalga sürati dalga boyu ile frekansın çarpımıdır. Ortam değişirken kaynak aynı kaldığında frekans korunur; dalga boyundaki değişimi yeni yayılma süratiyle açıklayın.

Sınır olayları ve rezonans

Yansıma ile kırılmayı ortam ve sınır koşullarına göre karşılaştırın. Rezonansta dış etkinin frekansı sistemin doğal frekansına yaklaştığında genlik artabilir. Deprem modellerinde dalga türü, zemin ve yapı özelliklerinin etkisini ayırın; basitleştirilmiş modelin sınırlarını belirtin.

İlgili kazanımlar

FİZ.10.4.1 Periyodik hareketlere ilişkin deneyimlerini yansıtabilme
FİZ.10.4.2 Dalgaların temel kavramlarına ilişkin operasyonel tanımlama yapabilme
FİZ.10.4.3 Dalgaları özelliklerine göre sınıflandırabilme
FİZ.10.4.4 Dalgaların yayılma süratini etkileyen etmenlere ilişkin bilimsel gözleme dayalı tahmin yapabilme
FİZ.10.4.5 Su dalgalarında yansıma ve kırılma ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
FİZ.10.4.6 Rezonans ve depreme ilişkin kavramlar üzerinden depremi sorgulayabilme
FİZ.10.4.7 Depremle ilgili bilimsel model oluşturabilme

Çözümlü örnekler

Örnek 1

Bir basit sarkacın ucundaki cisim O denge noktasından en uç nokta olan K noktasına

1\ \text{s}

sürede ulaşıyor. Buna göre sarkacın periyodu

T

ve frekansı

f

sırasıyla nedir?

A)
$\left(4\ \text{s};4\ \text{Hz}\right)$
B)
$\left(8\ \text{s};0{,}125\ \text{Hz}\right)$
C)
$\left(4\ \text{s};0{,}25\ \text{Hz}\right)$
D)
$\left(2\ \text{s};0{,}5\ \text{Hz}\right)$
E)
$\left(0{,}25\ \text{s};4\ \text{Hz}\right)$

Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Fiziksel bağıntı ve aritmetik):

4\cdot 1=4

2. Adım (Fiziksel bağıntı ve aritmetik):

\left(4\ \text{s};\frac{1}{4\ \text{s}}\right)\Longrightarrow \left(4\ \text{s};0{,}25\ \text{Hz}\right)

Cevap

\left(4\ \text{s};0{,}25\ \text{Hz}\right)

Örnek 2

Bir müzik aletinden çıkan notanın frekansı

850\ \text{Hz}

'dir. Sesin havadaki yayılma sürati

340\ \text{m/s}

olduğuna göre bu notanın havadaki dalga boyu kaç m'dir?

A)
$289000\ \text{m}$
B)
$0{,}4\ \text{m}$
C)
$0{,}8\ \text{m}$
D)
$0{,}2\ \text{m}$
E)
$2{,}5\ \text{m}$

Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Fiziksel bağıntı ve aritmetik):

\frac{340\ \text{m/s}}{850\ \text{Hz}}=0{,}4\ \text{m}

Cevap

0{,}4\ \text{m}

Örnek 3

Dalgaların yayılma süratini etkileyen etmenlerle ilgili aşağıdaki ifadeler veriliyor: I. Deprem dalgaları yumuşak topraklı zeminlerde kayaç zeminlere göre daha süratli yayılır. II. Yoğunluğu aynı kalan bir ortamın esnekliği arttıkça mekanik dalgaların yayılma sürati artar. III. Ses havada çelikteki süratinden daha büyük süratle yayılır. Bu ifadelerden hangileri doğrudur?

A)
Yalnız I
B)
I ve III
C)
Yalnız III
D)
I ve II
E)
Yalnız II

Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Fiziksel bağıntı ve aritmetik):

\text{I. Deprem dalgaları yumuşak topraklı zeminlerde kayaç zeminlere göre daha süratli yayılır.}\Longrightarrow \text{Yanlış}

2. Adım (Fiziksel bağıntı ve aritmetik):

\text{II. Yoğunluğu aynı kalan bir ortamın esnekliği arttıkça mekanik dalgaların yayılma sürati artar.}\Longrightarrow \text{Doğru}

3. Adım (Fiziksel bağıntı ve aritmetik):

\text{III. Ses havada çelikteki süratinden daha büyük süratle yayılır.}\Longrightarrow \text{Yanlış}

4. Adım (Fiziksel bağıntı ve aritmetik):

\text{I: Yanlış};\ \text{II: Doğru};\ \text{III: Yanlış}\Longrightarrow \text{Yalnız II}

Cevap

Yalnız II

Sık yapılan hatalar

Dalganın enerjiyle birlikte ortam maddesini de sürekli ileri taşıdığını düşünmek.
Bir ortam sınırında frekansın kendiliğinden değiştiğini varsaymak.
Genliği dalga boyuyla karıştırmak.

Uygulama ve etkinlik sınırları

Su dalgası düzeneği, rezonans deneyi ve deprem modeli tasarımı bu sayfada gerçekleştirilmiş etkinlikler değildir.

Çalışmaya devam edin

Öğrenci alanında çalış Öğretmen alanında hazırla

Sınıf konularına dön