11. sınıf: Tepki

Canlılar çevreden gelen uyaranlara farklı mekanizmalarla karşılık verir. Tepki teması bitkilerin büyümeye bağlı hareketlerinden sinirsel iletişime, kasların çalışmasından bağışıklığa uzanır. Bir olayı açıklarken uyaranı algılayan yapıyı, bilginin iletilmesini ve tepkiyi oluşturan yapıyı ayırmak, ortak mantığı görmeyi kolaylaştırır.

Bitkilerde uyaran ve hareket

Bitkisel hormonların etkisi, dokuya ve koşullara bağlı olarak değerlendirilir. Tropizmde büyümenin yönü uyaranın yönüyle ilişkilidir; nasti hareketinde hareket yönünü uyaranın geliş yönü belirlemez. Bir yönelme deneyini yorumlarken ışık, yer çekimi, su ve büyüme koşullarının hangisinin değiştirildiğini açıkça belirleyin.

Algılama, iletim ve hareket

Reseptörler uygun uyaranları algılar; sinir sistemi bilgiyi iletir ve işler. Refleks yayında duyu nöronu, merkez ve motor yolun görevlerini izlemek gerekir; her reflekste aynı sayıda nöron bulunacağı varsayılmaz. İskelet kası kasılırken aktin ve miyozin ipliklerinin boyu kısalmaz; aralarındaki kayma sarkomerin boyunu değiştirir.

Bağışıklıkta özgüllük ve bellek

Doğuştan gelen savunma ile kazanılmış bağışıklık, tanıma biçimi ve bellek açısından karşılaştırılır. Aktif bağışıklıkta kişinin bağışıklık sistemi yanıt oluştururken pasif bağışıklıkta hazır antikor aktarılır. Alerjik tepkiyi, zararsız olabilen bir antijene karşı gelişen bağışıklık yanıtı bağlamında inceleyin; her bağışıklık tepkisi enfeksiyon kanıtı değildir.

İlgili kazanımlar

BİY.11.1.1 Farklı canlıların uyaranlara karşı oluşturduğu tepki mekanizmaları ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
BİY.11.1.2 Bitkisel hormonların etkileri hakkında akıl yürütebilme
BİY.11.1.3 Bitkilerdeki tepki mekanizmalarını sınıflandırabilme
BİY.11.1.4 Bitkilerde yönelme hareketlerini gözlemleyebileceği deney yapabilme
BİY.11.1.5 Duyu reseptörlerini ve duyu reseptörlerinin bulunduğu duyu organlarını sınıflandırabilme
BİY.11.1.6 Hayvanlardaki sinir sistemi farklılıkları ile ilgili analojik akıl yürütebilme
BİY.11.1.7 İnsanda sinir sistemi yapısını çözümleyebilme
BİY.11.1.8 Refleks olayını yorumlayabilme
BİY.11.1.9 Harekete dayalı tepkinin oluşmasında iskelet, kas ve eklemlerin eş güdümlü çalışmasıyla ilgili eleştirel düşünebilme
BİY.11.1.10 İskelet kaslarının kasılma ve gevşeme mekanizması ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
BİY.11.1.11 Bağışıklığı sınıflandırabilme
BİY.11.1.12 Alerjik tepkilerin oluşumunu sorgulayabilme

Çözümlü örnekler

Örnek 1

Aynı türden bitkiler iki gruba ayrılıyor; yalnız deney grubuna bir bitkisel hormon uygulanıyor ve diğer bütün koşullar iki grupta aynı tutuluyor. Deney grubunda kontrol grubuna göre şu iki sonuç gözleniyor: tepe tomurcuğu kesilip kesik yüzeye hormon sürülen bitkilerde yan dallar gelişmedi; kesilmiş gövde parçalarında daha fazla kök oluştu. Deney grubuna uygulanan hormon hangisidir?

A)
oksin
B)
absisik asit
C)
sitokinin
D)
giberellin
E)
etilen

Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): İlk sonuç, kontrol grubuna göre hangi olayın uyarıldığını ya da baskılandığını gösterir.

\text{tepe tomurcuğu kesilip kesik yüzeye hormon sürülen bitkilerde yan dallar gelişmedi}\Longrightarrow \text{yan tomurcukların gelişmesi baskılandı}

2. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): İkinci sonuç için de etkinin türü aynı biçimde belirlenir.

\text{kesilmiş gövde parçalarında daha fazla kök oluştu}\Longrightarrow \text{kök oluşumu uyarıldı}

3. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Kontrol grubuyla tek fark hormon olduğundan iki etkiyi birlikte gösteren hormon seçilir.

\text{yan tomurcukların gelişmesi baskılandı; kök oluşumu uyarıldı}\Longrightarrow \text{oksin}

Cevap

oksin

Örnek 2

İnsanda şu duyusal olay gerçekleşiyor: soğuk suya sokulan elin serinliği hissetmesi. Bu olayda uyaranı algılayan reseptör türü hangisidir?

A)
fotoreseptör
B)
termoreseptör
C)
kemoreseptör
D)
mekanoreseptör
E)
ağrı reseptörü (nosiseptör)

Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Olayda reseptörü etkileyen uyaranın türü belirlenir.

\text{uyaran}\Longrightarrow \text{sıcaklık değişimi}

2. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Her reseptör türü belirli bir uyaran türünü algılayacak biçimde özelleşmiştir.

\text{sıcaklık değişimi}\Longrightarrow \text{termoreseptör}

Cevap

termoreseptör

Örnek 3

İnsan sinir sisteminde bir yapı şu görevleri üstlenir: istemli hareketleri başlatan merkezleri bulundurur; düşünme, öğrenme ve hafıza gibi işlevleri yönetir. Bu yapı aşağıdakilerden hangisidir?

A)
orta beyin
B)
hipotalamus
C)
omurilik
D)
beyin kabuğu
E)
omurilik soğanı

Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): İlk görevin ait olduğu işlev alanı belirlenir.

\text{istemli hareketleri başlatan merkezleri bulundurur}\Longrightarrow \text{istemli hareketlerin başlatılması}

2. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): İkinci görevin ait olduğu işlev alanı belirlenir.

\text{düşünme, öğrenme ve hafıza gibi işlevleri yönetir}\Longrightarrow \text{üst düzey zihinsel işlevler}

3. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): İki işlev alanını birlikte yöneten yapı seçilir.

\text{istemli hareketlerin başlatılması; üst düzey zihinsel işlevler}\Longrightarrow \text{beyin kabuğu}

Cevap

beyin kabuğu

Sık yapılan hatalar

Bitkilerde bütün hareketleri uyaranın yönüne bağlı tropizm olarak adlandırmak.
Kasılma sırasında aktin ve miyozin ipliklerinin kısaldığını söylemek.
Aktif ve pasif bağışıklığın aynı biçimde bellek oluşturduğunu düşünmek.

Uygulama ve etkinlik sınırları

Bitkilerde yönelme deneyi ve öğrencinin kendi kasılma modeli ile sunumu ayrıca gerçekleştirilir.

Sayfadaki bağışıklık ve duyu örnekleri öğretim amaçlıdır; öğrencinin deneysel gözlem yapmış olduğu anlamına gelmez.

Çalışmaya devam edin

Öğrenci alanında çalış Öğretmen alanında hazırla

Sınıf konularına dön