11. sınıf: Homeostazi

İç ortamın korunması, bütün değerlerin hiç değişmemesi demek değildir. Homeostazi, değişen koşullarda belirli değişkenlerin uygun aralıklarda tutulmasını sağlayan dinamik bir süreçtir. Bu temada tek bir organı ezberlemek yerine algılama, düzenleme ve yanıt basamaklarını izleyerek sistemlerin birlikte nasıl çalıştığını inceleyebilirsiniz.

Geri bildirim döngüsünü izleme

Negatif geri bildirim, başlangıçtaki değişimin etkisini azaltacak yönde yanıt oluşturur. Pozitif geri bildirim ise belirli bir olay tamamlanana kadar değişimi güçlendirebilir. Pozitif sözcüğü yararlı, negatif sözcüğü zararlı anlamında kullanılmaz. Bir şemada düzenlenen değişkeni, algılayıcıyı, kontrol merkezini ve etki organını belirlemek doğru karşılaştırmanın başlangıcıdır.

Sinirsel ve hormonal düzenleme

Sinir sistemi ve endokrin sistem birlikte çalışabilir; yanıtın iletim yolu ve etki süresi bağlama göre değerlendirilir. Bir hormonun etkili olabilmesi için hedef hücrenin uygun reseptöre sahip olması gerekir. Hormon miktarındaki artışın her organı aynı biçimde etkileyeceğini varsaymak yerine, hedef doku ve geri bildirim bağlantılarını izleyin.

Sistemlerin birlikte çalışması

Dolaşım maddeleri taşır, solunum gaz alışverişine katılır, boşaltım ise su, iyon ve atık dengesinde görev alır. Böbrekte süzülme, geri emilim ve salgılama farklı süreçlerdir; süzülen her madde idrarla atılmaz. Bir veri tablosunda iç ortamın değişimini açıklarken yalnız tek bir sisteme değil, sistemler arasındaki eş güdüme bakın.

İlgili kazanımlar

BİY.11.2.1 Homeostazinin canlılar için önemiyle ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
BİY.11.2.2 Homeostatik süreçleri sorgulayabilme
BİY.11.2.3 Pozitif ve negatif geri bildirim mekanizmalarını karşılaştırabilme
BİY.11.2.4 Homeostazinin sağlanmasında sinir sisteminin etkilerini çözümleyebilme
BİY.11.2.5 Endokrin sisteminin homeostazi işlevine yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
BİY.11.2.6 Dolaşım sistemi ve homeostazi arasındaki ilişki ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
BİY.11.2.7 Solunum sisteminin homeostazinin sağlanmasındaki rolünü kanıtlarla ortaya koyabilme
BİY.11.2.8 Boşaltım sisteminin homeostazi işlevine yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
BİY.11.2.9 Homeostazinin sağlanmasında sistemlerin eş güdümlü çalışmasıyla ilgili eleştirel düşünebilme
BİY.11.2.10 Homeostazinin sağlanamadığı durumlarda oluşabilecek sağlık problemleri hakkında hipotez oluşturabilme

Çözümlü örnekler

Örnek 1

Bir canlıda şu durum gözleniyor: kurak ortamda yaşayan bir kaktüsün yapraklarının diken biçiminde olması. Bu durum öncelikle hangi dengenin korunmasına yöneliktir?

A)
kan pH'ı dengesi
B)
su dengesi
C)
vücut sıcaklığı dengesi
D)
kan şekeri dengesi
E)
iyon (tuz) dengesi

Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Durumda hangi iç ortam değişkeninin sapmaya karşı korunduğu belirlenir.

\text{kurak ortamda yaşayan bir kaktüsün yapraklarının diken biçiminde olması}\Longrightarrow \text{düzenlenen değişken: su}

2. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Bu değişkenin dengede tutulması homeostazinin bir parçasıdır.

\text{düzenlenen değişken: su}\Longrightarrow \text{su dengesi}

Cevap

su dengesi

Örnek 2

Vücutta gerçekleşen bazı olaylar aşağıda verilmiştir. I. Bebeğin emmesiyle süt salgısının artması ve süt salgısının emmeyi sürdürmesi. II. Damar zedelendiğinde etkinleşen pıhtılaşma faktörlerinin yeni faktörleri etkinleştirmesi. III. Kan şekeri yükselince insülin salgısının artması ve kan şekerinin düşmesi. Bu olaylardan hangileri negatif geri bildirime örnektir?

A)
II ve III
B)
Yalnız II
C)
Yalnız III
D)
Yalnız I
E)
I ve III

Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Bu olayda oluşan yanıt başlangıçtaki değişimi güçlendirir; pozitif geri bildirimdir.

\text{I}\Longrightarrow \text{yanlış}

2. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Bu olayda oluşan yanıt başlangıçtaki değişimi güçlendirir; pozitif geri bildirimdir.

\text{II}\Longrightarrow \text{yanlış}

3. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Bu olayda oluşan yanıt başlangıçtaki değişimi azaltır; negatif geri bildirimdir.

\text{III}\Longrightarrow \text{doğru}

4. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Negatif geri bildirime uyan olaylar birlikte yazılır.

\text{I: yanlış},\ \text{II: yanlış},\ \text{III: doğru}\Longrightarrow \text{Yalnız III}

Cevap

Yalnız III

Örnek 3

Bir insanda kandaki kalsiyum düzeyinin normalin üstüne çıkması durumunda, salgısı artarak dengeyi yeniden sağlayan hormon hangisidir?

A)
prolaktin
B)
parathormon
C)
kalsitonin
D)
oksitosin
E)
insülin

Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Dengenin yeniden kurulması için sapmanın tersine çalışan bir yanıt gerekir.

\text{kandaki kalsiyum düzeyinin normalin üstüne çıkması}\Longrightarrow \text{kalsiyumun kemiklerde depolanmasının artması}

2. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Bu yanıtı oluşturan hormonun salgısı artar.

\text{kalsiyumun kemiklerde depolanmasının artması}\Longrightarrow \text{kalsitonin}

Cevap

kalsitonin

Sık yapılan hatalar

Homeostaziyi değişkenlerin hiç dalgalanmaması olarak tanımlamak.
Negatif geri bildirimi olumsuz veya zararlı bir olay saymak.
Böbrekte süzülen bütün maddelerin idrarda bulunacağını düşünmek.

Uygulama ve etkinlik sınırları

Veri yorumlama, öğrencinin dolaşım modeli üretmesi veya araştırma ve sunum görevini tamamlaması yerine geçmez.

Sağlık problemlerine ilişkin hipotezler öğretim kapsamındadır; kişisel ölçüm veya tanı yapılmaz.

Çalışmaya devam edin

Öğrenci alanında çalış Öğretmen alanında hazırla

Sınıf konularına dön