ZenOkul

10. sınıf: Ekoloji

Ekoloji, canlıları çevrelerinden ayrı düşünmeden incelemeyi gerektirir. Bir popülasyondaki değişim, besin ağına ve cansız koşullara yansıyabilir; aynı gözlem için birden fazla etken bulunabilir. Bu temada enerji akışı ile madde döngülerini ayırabilir, bir çevre sorununun nedenlerini ve önerilen çözümün dayandığı kanıtları birlikte değerlendirebilirsiniz.

Ekosistemde ilişkiler

Popülasyon aynı türe ait bireyleri, komünite ise belirli alandaki farklı popülasyonları kapsar. Ekosistem bunlarla birlikte cansız bileşenleri de içerir. Rekabet, avlanma ve birlikte yaşam ilişkilerini yorumlarken her türün etkilenme yönünü ayrı belirleyin. Bir popülasyon grafiğinin yükselmesi, başka çevresel veriler olmadan tek bir nedenin kanıtı değildir.

Enerji akışı ve madde döngüleri

Besin ağındaki okların yönü, enerji ve maddenin aktarıldığı yönü gösterir. Enerjinin bir kısmı her trofik düzeyde metabolik süreçler ve ısı aktarımıyla kullanılabilir besin enerjisinin dışına çıkar; maddeler ise biyotik ve abiyotik ortamlar arasında döngülere katılır. Bir aktarım hesabında verilen verimi kullanın; bütün ekosistemler için tek ve değişmez bir oran varsaymayın.

Sürdürülebilirlik için kanıt

Ekolojik ayak izini azaltma önerileri; tüketim, kaynak kullanımı ve atık oluşumunu birlikte ele alır. Bir uygulamayı değerlendirirken yalnız geri dönüşümü değil, atığı oluşmadan azaltmayı ve yeniden kullanmayı da düşünün. Yerel bir sorunun boyutunu belirlemek için gözlem süresi, ölçüm yöntemi ve karşılaştırılabilir veriler açık olmalıdır.

İlgili kazanımlar

  • BİY.10.2.1 Ekosistemin cansız ve canlı bileşenleri arasındaki ilişkileri çözümleyebilme
  • BİY.10.2.2 Komünitelerde ve popülasyonlarda görülen etkileşimleri ve değişimleri sorgulayabilme
  • BİY.10.2.3 Ekosistemdeki enerji akışıyla ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
  • BİY.10.2.4 Madde döngüleri ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
  • BİY.10.2.5 Ekolojik sürdürülebilirliğin önemini yorumlayabilme
  • BİY.10.2.6 Çevresinde sürdürülebilirliği kısıtlayan durumlarla ilgili gözleme dayalı tahmin yapabilme
  • BİY.10.2.7 Ekolojik ayak izini küçültebilme yollarını bilimsel olarak sorgulayabilme
  • BİY.10.2.8 Doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin korunması için alınan önlemleri sorgulayabilme
  • BİY.10.2.9 Çevresinde atık yönetimi konusunda yapılan çalışmalarla ilgili bilgi toplayabilme

Çözümlü örnekler

Örnek 1

Aşağıda farklı ekosistemlerden bazı canlılar verilmiştir. I. Göldeki yeşil algler. II. Çayırdaki otsu bitkiler. III. Dağ keçisi. Bu canlılardan hangileri ekosistemde üretici rolündedir?
  • A)
    I, II ve III
  • B)
    I ve III
  • C)
    Yalnız I
  • D)
    I ve II
  • E)
    Yalnız III
Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Fotosentez yapar. I⟹u¨retici\text{I}\Longrightarrow \text{üretici}
2. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Fotosentezle kendi besinini üretir. II⟹u¨retici\text{II}\Longrightarrow \text{üretici}
3. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Otsu bitkilerle beslenir. III⟹tu¨ketici\text{III}\Longrightarrow \text{tüketici}
4. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Ekosistemde üretici rolündeki canlılar birlikte belirtilir. I: u¨retici, II: u¨retici, III: tu¨ketici⟹I ve II\text{I: üretici},\ \text{II: üretici},\ \text{III: tüketici}\Longrightarrow \text{I ve II}
Cevap
I ve II

Örnek 2

Ceviz ağacının salgıladığı maddenin altındaki otsu bitkilerin gelişimini engellemesi hangi ekolojik etkileşime örnektir?
  • A)
    mutualizm
  • B)
    türler arası rekabet
  • C)
    amensalizm
  • D)
    tür içi rekabet
  • E)
    av-avcı ilişkisi
Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): İlişkiye katılan bireylerin etkilenme biçimi belirlenir. Ceviz ag˘acının salgıladıg˘ı maddenin altındaki otsu bitkilerin gelis¸imini engellemesi⟹bir tu¨r zarar go¨ru¨r, dig˘eri etkilenmez\text{Ceviz ağacının salgıladığı maddenin altındaki otsu bitkilerin gelişimini engellemesi}\Longrightarrow \text{bir tür zarar görür, diğeri etkilenmez}
2. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Etkilenme biçimine karşılık gelen etkileşim adı seçilir. bir tu¨r zarar go¨ru¨r, dig˘eri etkilenmez⟹amensalizm\text{bir tür zarar görür, diğeri etkilenmez}\Longrightarrow \text{amensalizm}
Cevap
amensalizm

Örnek 3

Şekilde bir kara ekosistemine ait besin ağı verilmiştir; oklar besinin aktarıldığı yönü, yani besinden onu yiyen canlıya doğru gösterir. Bu besin ağında tavşan hangi trofik düzey ya da düzeylerde yer alır? Üreticiler 1. trofik düzeydir. Soruda veya çözümde verilen grafik ve etiketleri
  • A)
    2., 3. ve 5. trofik düzey
  • B)
    2. ve 6. trofik düzey
  • C)
    2., 3. ve 6. trofik düzey
  • D)
    2. trofik düzey
  • E)
    4. trofik düzey
Çözümü ve cevabı göster

↔ Uzun ifadeleri yatay kaydırabilirsiniz.

1. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Üreticiden bu canlıya ulaşan farklı uzunluktaki yollardan biri izlenir. ot→tavs¸an⟹1 besin aktarımı\text{ot}\rightarrow \text{tavşan}\Longrightarrow \text{1 besin aktarımı}
2. Adım (Biyoloji: model ve çıkarım): Trofik düzey, üreticiden itibaren besin aktarımı sayısının bir fazlasıdır. 1 besin aktarımı⟹2. trofik du¨zey\text{1 besin aktarımı}\Longrightarrow \text{2. trofik düzey}
Cevap
2. trofik düzey

Sık yapılan hatalar

  • Enerjinin de maddeler gibi ekosistemde döngü yaptığını söylemek.
  • Popülasyon, komünite ve ekosistem kavramlarını birbirinin yerine kullanmak.
  • Tek bir gözlemden bütün çevre için kesin nedensellik çıkarmak.

Uygulama ve etkinlik sınırları

Çevrede gözlem yapma, atık yönetimi araştırması ve sürdürülebilirlik önerisinin uygulanması sayfadaki veri yorumlama sorularıyla tamamlanmaz.

Saha araştırmasının kayıtları ve öğrenci sunumu ayrıca hazırlanmalıdır.

Çalışmaya devam edin

Öğrenci alanında çalışÖğretmen alanında hazırla
Sınıf konularına dön